Buổi trà đạo trên giảng đường và bốn nghìn sinh viên tiếng Nhật của chị Nguyễn Thị Lan Anh ở Hà Nội

Tối nào cũng vậy, đợi con ngủ say chị mới ngồi vào bàn. Bản luận án tiến sĩ mở ra, và chị làm tới hai, ba giờ sáng. Năm giờ, chị đã dậy nấu cháo cho con, rồi đi làm. Ngày nào cũng thế, không nghỉ ngày nào, cho tới năm 2014, khi chị bảo vệ xong.

Khi trao đổi với tôi, chị Nguyễn Thị Lan Anh, tên thường gọi là Sakura, nhắc lại những năm ấy rất thật: "Về lại chăm con nhỏ nên đôi lúc nản lắm nhưng đã cố gắng để hoàn thiện luận án." Nản mà vẫn làm, mỗi đêm một ít, một tấm bằng tiến sĩ đã được viết ra như thế, trong một căn nhà có con nhỏ.

Bây giờ chị là Phó Trưởng Khoa kiêm Trưởng Bộ môn của Khoa tiếng Nhật, Trường Đại học Hà Nội, phụ trách ba mươi giảng viên. Chị đứng lớp từ năm 2004, tới nay khoảng bốn nghìn sinh viên đã đi qua giờ dạy của chị.

Tấm bằng tiến sĩ viết trọn từng ngày

Chị học cử nhân ngành tiếng Anh, tiếng Nhật doanh nghiệp ở Đại học Thăng Long, rồi học thạc sĩ Đông phương học và tiến sĩ Lịch sử, chuyên ngành Nhật Bản học, ở Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Người ảnh hưởng nhiều nhất tới con đường chuyên môn của chị là một người thầy đầu ngành Nhật Bản học.

Chặng làm luận án là bước ngoặt lớn nhất trong nghề của chị. Quỹ thời gian gần như không còn: ban ngày đứng lớp, lo việc cơ quan, tối về con nhỏ. Chị chọn cách đơn giản mà khó nhất: tận dụng hết mọi khoảng rảnh, viết đều mỗi ngày. Trong hoàn cảnh ấy, không ít người phải dừng luận án giữa chừng vì không xếp nổi thời gian. Chị xếp được, bằng chính giấc ngủ của mình.

Bảo vệ xong, chị thấy mình vững vàng hơn, hiểu sâu hơn về Nhật Bản học, cả trên bục giảng lẫn trong nghiên cứu. Câu chị giữ khi làm nghề và làm người giải thích vì sao chị đi được tới đích: "Khi đã đặt ra mục tiêu, chị sẽ cố gắng hoàn thành." Người sống bằng câu ấy thường ít nói về mình, họ để những việc đã xong lên tiếng thay.

Người luôn có sẵn ý tưởng nghiên cứu

Chuyên môn sâu nhất của chị là Nhật Bản học: tiếng Nhật, lịch sử văn hóa Nhật Bản, giao tiếp liên văn hóa và phương pháp giảng dạy tiếng Nhật. Sở trường chị tự nhận là viết bài nghiên cứu.

Người làm nghiên cứu hay bí nhất ở khâu đầu tiên: chọn đề tài. Chị thì thường tìm ra. Cách của chị rất đời: mỗi ngày ghi lại ý tưởng, từ lớp học, từ sách, từ cả những bộ phim. Một câu hỏi bất chợt trong giờ, một trang sách, một cảnh phim đều có thể thành hạt giống cho một bài báo. Thói quen ghi chép ấy là cái kho để chị ít khi phải ngồi trước trang giấy trắng.

Giờ học để sinh viên tự động não

Chị không cầm sách dịch từ đầu tới cuối cho sinh viên. Chị dùng hoạt động, video, phiếu thực hành để sinh viên tự suy nghĩ, tự tìm ra câu trả lời. Trong môn Đất nước và văn hóa Nhật Bản, chị cho sinh viên trải nghiệm trà đạo, thư pháp ngay trong giờ học, và sinh viên rất hứng thú.

Văn hóa một đất nước khó học qua chữ. Một buổi được tự tay làm theo nghi thức trà, cầm bút lông viết một chữ, người trẻ nhớ lâu hơn cả một chương sách.

Mỗi học kỳ chị dạy bốn lớp, mỗi năm khoảng hai trăm sinh viên, theo các hướng Biên phiên dịch, Tiếng Nhật thương mại, Phương pháp giảng dạy tiếng Nhật. Nỗi lo của các em được chị gói trong một câu: "Họ lo lắng vì học vất vả." Nhìn thấy nỗi lo của người học rồi đổi cách dạy để các em học đỡ nặng nề, đó là cái tâm của người đứng lớp.

Đồng nghiệp và sinh viên khen chị chỉn chu, có trách nhiệm: chỉn chu trong giờ dạy, chỉn chu cả trong khâu chuẩn bị giáo án. Đứng lớp hai mươi năm mà vẫn soạn kỹ từng giờ, chữ "chỉn chu" ấy được trả bằng rất nhiều buổi tối.

Một năm đi cùng một luận văn

Mỗi năm chị hướng dẫn thêm hai, ba người làm luận văn thạc sĩ. Người chị nhớ nhất là một bạn làm luận văn về ngôn ngữ Nhật. Lúc bắt đầu, bạn ấy còn non tay viết, nên chị phải đỡ rất nhiều, từ khâu phân tích dữ liệu cho tới khi luận văn hoàn thiện. Chị đi cùng bạn ấy trọn một năm. Ngày bảo vệ, bạn ấy đạt 9 điểm.

Con số 9 thuộc về người đứng bảo vệ, còn một năm kiên nhẫn phía sau là phần của người hướng dẫn. Có người chỉ đường rồi đứng nhìn. Chị Lan Anh chọn đi cùng cho tới đích, đúng như câu chị vẫn giữ.

Chỗ dựa của ba mươi giảng viên Khoa tiếng Nhật

Ở vai Phó Trưởng Khoa kiêm Trưởng Bộ môn, việc của chị không dừng ở lớp học. Chị phụ trách công tác sinh viên, họp, duyệt văn bản, lo chuyên môn cho ba mươi giảng viên. Mỗi tuần, hai mảng lấy của chị nhiều sức nhất là hành chính khoa và nghiên cứu. Chị dồn trọn sức cho ngôi trường của mình.

Một người vừa giữ giờ dạy, vừa giữ nhịp hành chính cho cả khoa, vừa viết bài nghiên cứu, mà vẫn được đồng nghiệp khen chỉn chu, đó là người quản lý làm gương bằng chính giờ dạy của mình.

Một trợ lý nghiên cứu cho người viết đều tay

Chị đang muốn có một trợ lý AI cho đúng hai mảng tốn sức nhất ấy. Ở mảng nghiên cứu, trợ lý cùng chị lên dàn ý bài báo, tìm hướng đề tài, viết nháp phần tổng quan tài liệu trong bốn lĩnh vực Nhật Bản học, lịch sử văn hóa, ngôn ngữ Nhật và phương pháp giảng dạy. Ở mảng khoa, việc đầu tiên chị muốn giao là xử lý tài liệu, chẳng hạn đưa vào kết quả khảo sát nguyện vọng của giáo viên và nhận lại "1 bản hoàn thiện có thể dùng được ngay". Mục tiêu chị đặt cho ba tháng tới là ba bài báo và khoảng năm bản báo cáo tổng hợp. Người từng viết luận án bằng những đêm thức tới ba giờ sáng nay chủ động tìm cách để việc nghiên cứu bớt phải đổi bằng giấc ngủ, đó là một nỗ lực đáng quý, và chị đã tìm ra con đường để đi tiếp lâu dài với nghề mình yêu.

Cánh anh đào của Khoa tiếng Nhật

Sakura là hoa anh đào, biểu tượng của đất nước mà chị dành hai mươi năm để hiểu và truyền lại cho người trẻ Việt Nam. Cái tên ấy hợp với chị: lặng lẽ, chỉn chu, nở đúng mùa sau rất nhiều ngày âm thầm chuẩn bị.

Chúc mừng chị Lan Anh. Chúc ba bài báo của chị lần lượt hoàn thành trong ba tháng tới, và chúc chị có thêm những buổi tối thong thả bên con, không còn phải đợi tới ba giờ sáng mới xong việc.