Kỷ lục Việt Nam về tài chính kháng chiến và những trang ký sự vui của anh Nguyễn Văn Mai ở Hà Nội

"Tài chính nhân dân cứu nước." Đó là tên chủ đề cuộc trưng bày mà Bộ Tài chính mời anh Nguyễn Văn Mai mang hiện vật về trụ sở Bộ, dịp kỷ niệm 75 năm ngành Tài chính, tháng 8/2020. Sáu chữ ấy cũng là điều anh Mai đi tìm suốt hơn hai mươi năm: những đồng tiền, tờ phiếu, món tài sản mà người dân Việt Nam đã góp, đã cho Nhà nước vay, để có hai cuộc kháng chiến.

Bốn mươi năm giữ sổ cho doanh nghiệp

Trước khi là nhà sưu tầm, anh Mai là một người làm nghề kế toán đúng nghĩa: bốn mươi năm trong nghề, hai mươi lăm năm làm kế toán trưởng, qua ba doanh nghiệp.

Con đường vào nghề của anh cũng không thẳng. Anh học trung cấp Cơ khí, khoa Chế tạo máy, rồi mới học lên Đại học Kinh tế Quốc dân, khoa Kinh tế Thống kê, sau đó lấy chứng chỉ Kế toán trưởng. Người học chế tạo máy quen nhìn một cỗ máy như một hệ thống các bộ phận ăn khớp với nhau. Có lẽ vì thế mà sở trường anh tự nhận lại rất "cơ khí": "hiểu quy trình hoạt động của doanh nghiệp để xây dựng chế độ hạch toán kế toán phù hợp với Luật Kế toán." Anh không bắt đầu từ cuốn sổ. Anh bắt đầu từ cách doanh nghiệp chạy, rồi mới dựng sổ cho khớp với nó.

Nghỉ hưu rồi, anh vẫn được một công ty du lịch của bạn mời tư vấn tài chính khi cần. Bốn mươi năm làm nghề, được người ta tiếp tục tìm đến, đó là thứ chứng nhận không cần giấy.

Người gom lại lòng yêu nước bằng hiện vật

Song song với nghề, hơn hai mươi năm anh sưu tầm tư liệu về ngành Tài chính Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, giai đoạn 1945 tới 1975. Anh không sưu tầm tiền cho đẹp tủ. Anh tập trung vào một mảng rất riêng: các khoản nhân dân ủng hộ và cho Nhà nước vay bằng tiền, tài sản, vật lực.

Tháng 3/2020, bộ sưu tập của anh được xác lập Kỷ lục Việt Nam, là bộ sưu tập tư liệu về ngành Tài chính Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến nhiều nhất. Trong đó có bộ công trái Chính phủ vay dân tập hợp đủ cả bảy lần phát hành. Các bạn thử hình dung việc đi tìm cho đủ bảy lần phát hành của một loại giấy tờ đã qua mấy chục năm chiến tranh, loạn lạc, thất lạc. Chỉ thiếu một tờ là bộ sưu tập hụt mất một mắt xích của lịch sử. Người làm được việc đó phải có sự kiên nhẫn của người giữ sổ và sự bền bỉ của người không chịu bỏ dở.

Công sức ấy đã được ghi nhận ở nhiều nơi. Anh nhận Giấy khen của Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam về nghiên cứu bảo tồn tiền cổ Việt Nam năm 2016. Anh tham gia trưng bày chuyên đề "Đồng tiền muôn mặt, Lịch sử tiền tệ Việt Nam" ở Bảo tàng Lịch sử TP.HCM năm 2017. Anh là Trưởng nhóm Chuyên đề 3 trong Dự án khoa học công nghệ trọng điểm cấp Bộ "Lịch sử đồng tiền Việt Nam" từ 2016 tới 2019, nghiệm thu loại Xuất sắc. Anh phối hợp với VTV trong chuyên đề "Giải mã cuộc sống".

Một người kế toán về hưu, bằng sức một mình, góp tay vào công trình lịch sử tiền tệ của cả nước. Mong muốn của anh được viết rất gọn: lan tỏa ý nghĩa "Tài chính nhân dân cứu nước", nói lên lòng yêu nước của nhân dân trong kháng chiến kiến quốc, và "góp phần giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ." Mỗi tờ công trái trong tủ của anh là bằng chứng rằng độc lập hôm nay có cả phần đóng góp của những người dân bình thường.

Chỉ tin vào kho lưu trữ

Có một nguyên tắc làm nghề sưu tầm của anh Mai rất đáng để các bạn trẻ học. Khi viết bài sưu tầm, anh tra chủ yếu ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia và sách báo của các đơn vị chuyên ngành. Anh viết: "Tôi không lấy thông tin trên mạng vì không tin tưởng độ chính xác."

Giữa thời ai cũng tra nhanh, chép nhanh, đăng nhanh, một người chịu đi tận kho lưu trữ để kiểm từng ngày tháng, từng con số là người hiểu rằng viết về lịch sử thì sai một chữ là sai với cả một thế hệ. Đó là phẩm chất của người kế toán trưởng bốn mươi năm đi vào nghề sưu tầm: số liệu phải có chứng từ.

Hiện vật anh hay kể nhất là tờ Công phiếu kháng chiến gắn với ông Nguyễn Thành Vĩnh, Giám đốc Sở Tài chính Nam Bộ. Anh để câu chuyện ấy lại, hẹn bổ sung sau khi tra lại tư liệu. Chưa chắc thì chưa kể, đúng chất người làm sổ.

Trưởng ban liên lạc của bao nhiêu hội nhóm

Ngoài tủ hiện vật, anh Mai còn một vai nữa mà bạn bè ai cũng biết: người giữ lửa. Ở đâu có hội, anh hay được cử làm Trưởng Ban liên lạc hoặc Trưởng nhóm. Lớp cấp hai 7D, lớp cấp ba 10G, lớp trung cấp Chế tạo máy CK77B, hội đồng nghiệp thời bao cấp, nhóm hàng xóm Lò Rèn, nhóm sưu tầm Bách Việt, và các nhóm gia đình.

Sau mỗi lần tụ họp, anh viết một bài ký sự, giọng hài hước dí dỏm, đăng lên Zalo và Facebook. Bài anh tâm đắc nhất là bài Hội lớp 10G lần thứ 30, kỷ niệm 45 năm ra trường, viết tháng 7/2022. Hội lớp họp hai ngày ở Bản Lác, Mai Châu, Hòa Bình, đông nhất từ trước tới nay: gần 40 trên tổng số 46 bạn về dự. Anh nhớ nhất vì hai ngày đủ dài để nghe lại rất nhiều kỷ niệm xưa.

Cách anh viết về bạn bè mới là chi tiết đắt. Anh có nguyên tắc: "chuyện đáng phê phán vẫn giữ nhưng hạ giọng cho nhẹ, còn các chi tiết riêng tư dễ làm bạn bè ngượng thì lược đi." Đọc câu này là hiểu vì sao hội nào cũng muốn anh làm trưởng ban. Người ta tin anh sẽ kể chuyện của mình cho vui mà không làm ai mất mặt. Gần năm chục năm giữ được một lớp học đông đủ như vậy, phần lớn nhờ những người biết thương bạn theo cách ấy.

Một cây bút có thêm trợ lý

Kể với tôi trong những buổi học ÂY ZẦN CHO ĐỘI ZÀ, anh Mai muốn có một trợ lý AI làm việc theo đúng nếp của mình: anh đưa tư liệu thô, trợ lý viết thành bài, anh sửa theo ý mình, rồi trợ lý biên tập lại, sửa chính tả, sắp xếp cho mạch lạc, nhưng "giữ nguyên giọng văn của tôi." Anh còn muốn trợ lý hệ thống hóa tư liệu theo chủ đề và đối chiếu ngày tháng, số liệu để anh không nhớ nhầm. Người đã có bộ sưu tập kỷ lục và mấy chục năm viết ký sự vẫn chịu học công cụ mới để giữ cho từng con số thật chính xác, đó là sự cẩn trọng của một người làm nghề tới cùng.

Những trang sách đang chờ

Mốc gần nhất anh đặt cho mình là bài ký sự kỷ niệm 50 năm ra trường của lớp 10G và lớp CK77B, đầu năm 2027. Xa hơn, anh muốn gom các bài ký sự thành tập sách cho các nhóm, và viết sách về sưu tầm.

Một người đã dành hơn hai mươi năm để gom lại lòng yêu nước của cha ông bằng hiện vật, và mấy chục năm để gom tình bạn bè bằng những trang ký sự. Hai tập sách ấy mà ra đời, thế hệ sau sẽ có thêm cả lịch sử lẫn tình người để đọc.

Chúc mừng anh Mai. Chúc buổi hội 50 năm của lớp 10G và CK77B thật đông đủ, và chúc những tập sách của anh sớm tới tay bạn bè cùng các bạn trẻ.