Hai mươi mốt năm đứng lớp Vật lí và bảy bước biến hiện tượng thành đề tài của anh Trần Ngọc Khánh ở Khe Sanh, Quảng Trị

"Tôi là một người thầy luôn tìm cách biến những điều tưởng như khô khan trong sách vở thành những kiến thức sống động, gần gũi và có ý nghĩa đối với học sinh." Đó là câu anh Trần Ngọc Khánh chọn để nói về mình. Ai từng ngồi học Vật lí ở tuổi mười ba, mười bốn đều biết môn này dễ khô tới mức nào. Anh Khánh đã dành hai mươi mốt năm để làm cho nó bớt khô.

Hai mươi mốt năm với một môn học khó

Anh Khánh tốt nghiệp đại học ngành Vật lý, có thêm chứng chỉ dạy môn Khoa học tự nhiên. Hiện anh dạy ở trường TH&THCS Hướng Tân, Quảng Trị: phụ trách mạch Vật lí trong môn Khoa học tự nhiên khối 8, 9, dạy Công nghệ lớp 8A1, 8A2, chủ nhiệm lớp 8A1, và là Tổ trưởng Tổ Khoa học tự nhiên, Công nghệ.

Kể ra thì dài, nhưng mỗi chức danh là một phần việc thật: một người vừa lên lớp, vừa làm cha mẹ thứ hai cho cả một lớp chủ nhiệm, vừa lo chuyên môn cho cả tổ. Hai mươi mốt năm đứng lớp cấp THCS, anh tự nhận việc mình làm tốt nhất là "dạy học và bồi dưỡng học sinh." Anh không kể thành tích, không kể giải thưởng. Anh kể việc. Người thầy lâu năm thường như vậy.

Để học trò tự tìm ra chỗ sai

Điều làm anh Khánh khác đi nằm ở một niềm tin anh viết rất rõ: điểm số không phản ánh đúng năng lực cốt lõi, và việc "chữa bài cho ra đáp án đúng" thực chất là rào cản lớn nhất của tư duy.

Câu này đi ngược thói quen của rất nhiều lớp học. Đưa đáp án thì nhanh, học sinh chép vào vở, giáo viên xong việc. Anh Khánh chọn cách chậm hơn: tạo tình huống để học sinh tự phát hiện lỗi sai, tự tranh luận với nhau, rồi tự rút ra kết luận.

Một đứa trẻ được thầy đưa đáp án thì nhớ đáp án. Một đứa trẻ tự tìm ra mình sai ở đâu thì nhớ cách nghĩ. Đáp án dùng được cho một đề thi. Cách nghĩ dùng được cả đời. Anh Khánh đang trao cho học trò ở Hướng Tân thứ thứ hai.

Bảy bước từ một hiện tượng tới một đề tài

Với những em đi thi học sinh giỏi hay làm nghiên cứu khoa học kỹ thuật, anh có một quy trình bảy bước của riêng mình để biến một hiện tượng ngoài đời thành một bài toán hay một đề tài làm được: phát hiện hiện tượng, đặt câu hỏi có vấn đề, xác định biến, dự đoán cơ chế, thiết kế cách kiểm chứng, phân tích dữ liệu tìm quy luật, và cuối cùng là đặt câu hỏi ngược lại.

Người làm khoa học đọc bảy bước này sẽ nhận ra ngay: đó là cách nhà khoa học làm việc, được anh gói lại cho vừa tầm tay một học sinh cấp hai. Bước cuối là bước tôi quý nhất. Tìm ra quy luật rồi mà vẫn quay lại tự hỏi ngược, là dạy các em không bao giờ tin chắc quá sớm vào điều mình vừa tìm thấy. Mong muốn của anh cũng từ đó mà ra: học sinh "vận dụng kiến thức vào thực tiễn thay vì chỉ học thuộc để thi cử", biết tự học, chăm ngoan.

Người tổ trưởng nghĩ cho cả tổ

Kể với tôi trong những buổi học ÂY ZẦN CHO ĐỘI ZÀ, anh Khánh xếp ưu tiên số một cho trợ lý AI là học liệu: bài giảng, phiếu học tập, đề ôn, video, ngân hàng câu hỏi cho Khoa học tự nhiên và Công nghệ. Với học sinh, anh muốn một hệ thống ôn luyện theo lộ trình riêng cho từng em, và anh nêu rõ nhóm được lợi nhất: những em chưa có động lực học, đặt mục tiêu thấp, hay áp lực khi ôn thi. Với tổ chuyên môn, anh muốn một kho học liệu dùng chung và đào tạo đồng nghiệp cùng dùng AI. Một người thầy nghĩ tới đứa học trò yếu nhất lớp trước, rồi nghĩ tới cả tổ, rồi mới nghĩ tới mình, cho thấy anh Khánh đã tìm được con đường đúng với con người anh.

Phần cho mình, anh viết đúng một dòng: nếu công cụ giúp tiết kiệm thời gian, anh muốn dành nhiều thời gian hơn cho bản thân và gia đình. Hai mươi mốt năm dành cho học trò, mong muốn ấy rất xứng đáng.

Người thầy biết hỏi ngược

Nghề dạy học có nhiều người giỏi trả lời. Người giỏi đặt câu hỏi thì hiếm hơn, và người dạy được học trò tự đặt câu hỏi còn hiếm hơn nữa. Anh Trần Ngọc Khánh là người như thế, ở một ngôi trường miền tây Quảng Trị, suốt hai mươi mốt năm.

Chúc mừng anh Khánh. Chúc kho học liệu anh ấp ủ sớm thành hình, để thêm nhiều em ở Hướng Tân tự tìm ra lời giải của mình, và để anh có thêm những buổi tối trọn vẹn bên gia đình.